PRZECIWDZIAŁANIE AGRESJI I PRZEMOCY WŚRÓD MŁODZIEŻY GIMNAZJALNEJ

"Lepiej zapobiegać niż leczyć"

Wychowawczy program profilaktyczny

dla klas 1-3 gimnazjum

Zespołu Szkół w Rzepedzi.

 

WSTĘP

            Powszechnie znane jest powiedzenie "lepiej zapobiegać niż leczyć", hasło to, tak słuszne i prawdziwe w kwestii naszego zdrowia, jest równie oczywiste w przypadku wychowywania i kształtowania młodego pokolenia. Jakkolwiek dom rodzinny daje podstawy w procesie wychowywania, to równie ważną rolę odgrywa szkoła.

            Zadaniem szkoły jest więc dalsza praca wychowawcza nad dzieckiem, rozwijanie w nim cech korzystnych, a likwidowanie tych przejawów, które są nieprawidłowe, czy wręcz szkodliwe i niebezpieczne.

            Potrzebna do tego i niezbędna jest znajomość warunków, w jakich powierzone nam - wychowawcom i nauczycielom dzieci żyją poza szkołą, ich sposoby reagowania, skłonności i zainteresowania. Szczególnie ważne to jest, gdy mamy do czynienia z uczniami pod takimi czy innymi względami "trudnymi". W porę rozpoczęta praca nad taką młodzieżą i jej rodzinami, umiejętność obserwowania tych uczniów na tle klasy, zrozumienie ich problemów i trudności, a przede wszystkim życzliwość i zaoferowana pomoc na pewno przyniosą pożądane efekty wychowawcze.

           Jednym z takich najczęściej spotykanych, nieprawidłowych i niebezpiecznych zachowań, jest zjawisko agresji i przemocy. Niepokój budzi fakt, że ostatnio przybiera ono na sile.

           Agresja, pojęcie niejednoznaczne, stanowi przedmiot zainteresowań i badań przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych (psychologii, psychiatrii, socjologii, prawa i kryminologii). Definicji tego terminu jest wiele. "Słownik wyrazów obcych" podaje: agresja - zachowanie się zmierzające do wyładowania niezadowolenia lub gniewu na osobach lub rzeczach; wroga, napastliwa postawa wobec kogoś. Podobną definicję spotykamy w "Słowniku pedagogicznym"- agresja - (łac. aggressio - napad) to działanie skierowane przeciwko ludziom lub przedmiotom wywołującym u osobnika niezadowolenie lub gniew. Z  kolei autorzy "Encyklopedycznego słownika psychiatrii" piszą, że agresja to zachowanie agresywne, wrogie, gwałtowne, fizyczne lub słowne, związane z pojawieniem się takich stanów emocjonalnych, jak: rozdrażnienie, niezadowolenie, napięcie, gniew, rzadziej zagrożenie, strach lub lęk - skierowane przeciwko zewnętrznym źródłom wymienionych stanów emocjonalnych (ludziom lub przedmiotom). Natomiast specjaliści w dziedzinie psychologii (Ekel, Jaroszyński, Ostaszewska) twierdzą, że agresja to wszelkie wrogie działania fizyczne lub słowne, zwykle gwałtowne, będące na ogół reakcją na frustrację i mające na celu szkodę obiektu agresji. Podobnie wypowiada się Frączek, który twierdzi, że agresja to czynności mające na celu wyrządzenie szkody i spowodowanie utraty cenionych społecznie wartości, zadanie bólu fizycznego lub spowodowanie cierpienia moralnego.

           Jak najczęściej objawia się agresja?

U chłopców w działaniach fizycznych, do których należą: wymuszanie pieniędzy i przedmiotów, rzucanie przedmiotami, bicie kolegów i koleżanek, kopanie, popychanie, znęcanie się nad innymi lub nad zwierzętami lub w postaci wandalizmu; natomiast u dziewcząt objawami agresji są takie zachowania jak: wyśmiewanie, upokarzanie, wyzywanie, plotkowanie, dokuczanie, zazdrość, celowe wykluczanie kogoś z grupy, izolowanie, manipulowanie związkami przyjaźni.

           Nauczyciel pragnący podjąć skuteczne działanie przeciw agresji, powinien przede wszystkim dokonać trafnej analizy i diagnozy form oraz przyczyn agresywnych w odniesieniu do każdego ucznia - agresora i ucznia - ofiary przemocy. Musimy sobie zatem odpowiedzieć na pytanie, czy zachowanie agresywne konkretnego ucznia to wynik:

O      uszkodzenia mózgu;

O      wrodzonych predyspozycji;

O      trudności w nauce, na jakie napotyka uczeń w szkole;

O      przykrości, napaści ze strony nauczycieli, kolegów lub rodziców;

O      wpływu grup rówieśniczych;

O      obserwacji i naśladowania zachowań agresywnych otoczenia;

O      alienacji ucznia w szkole, klasie lub domu rodzinnym;

O      niedostosowania społecznego;

O      wpływu środków masowego przekazu;

O      niewłaściwej postawy rodzicielskiej

O      itd.

Dopiero po usunięciu źródeł zachowań agresywnych należy podjąć odpowiednie, wielokierunkowe oddziaływanie wychowawcze. Odbywać się ono musi w atmosferze wzajemnej akceptacji, z dużym taktem i kulturą, z przemyślanym i umiejętnie zastosowanym sposobem komunikowania się.

II  OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU

           Poniższy program opracowałam z myślą o uczniach klasy pierwszej gimnazjum, dla których przez najbliższe trzy lata będę wychowawcą.

Główną przyczyną opracowania niniejszego programu są moje dotychczasowe doświadczenia w pracy pedagogicznej i wychowawczej, obserwacje środowiska szkolnego oraz rozmowy z innymi nauczycielami i rodzicami.

  Obecnie do gimnazjum trafiają uczniowie z różnych, obcych sobie środowisk (w naszym przypadku z dwóch szkół podstawowych, z różnych miejscowości) istnieją zatem obawy czy proces integracji nastąpi szybko i bez problemów. Ponadto trzeba pamiętać, że jest to młodzież w najtrudniejszym pod względem wychowawczym okresie rozwojowym. Należy zatem uczynić wszystko, aby szkoła, do której trafiają ci młodzi ludzie była miejscem bezpiecznym i przyjaznym. W tym też celu konieczne jest podjęcie działań zwalczających agresję i ograniczających przemoc wśród uczniów.

    Działania wychowawcze rozłożone są na trzy lata, czyli cały okres pobytu uczniów w gimnazjum. Podstawą do szczegółowego zrealizowania założonych sobie na wstępie celów będą ankiety pozwalające rozpoznać i zdiagnozować zjawisko na poziomie klasy, wnikliwa obserwacja zachowań i relacji interpersonalnych w tej grupie społecznej oraz rozmowy grupowe i indywidualne z uczniami i ich rodzicami.

    W realizacji programu niezbędna jest współpraca z rodzicami, pedagogiem, wszystkimi nauczycielami, Poradnią Psychologiczno - Pedagogiczną, pielęgniarką z miejscowego ośrodka zdrowia, policją. Istnieją bowiem udokumentowane relacje z realizacji programów profilaktyki i przeciwdziałania agresji zarówno ze szkół polskich jak i na całym świecie, które potwierdzają słuszność hipotezy, że odniesiemy sukces, gdy będziemy działać wspólnie, opierając się na porozumieniu całej społeczności szkolnej,

III  CELE PROGRAMU

Cel ogólny:

O      zmniejszenie poziomu agresji i przemocy wśród młodzieży;

 

Cele szczegółowe:

O      tworzenie bezpiecznej, życzliwej, spokojnej i przyjaznej atmosfery w klasie;

O      budowanie więzi koleżeńskich integrujących zespół klasowy;

O      uwrażliwienie na drugiego człowieka; uczenie się okazywania uczuć i nazywania ich;

O      uświadomienie uczniom, jakim osobom w swoim otoczeniu są bliskie, na kogo mogą liczyć;

O      ograniczenie zachowań agresywnych i przemocy; eliminowanie wulgaryzmów;

O      wspólne rozwiązywanie trudności i problemów uczniów poprzez ukazywanie właściwych sposobów postępowania;

O      dostarczenie wiedzy o konsekwencjach zachowań agresywnych;

O      eliminowanie negatywnych skutków niezdrowej rywalizacji;

O      budowanie pozytywnych relacji interpersonalnych;

O      uczenie szacunku do mienia społecznego i prywatnego;

O      wzmocnienie poczucia własnej wartości;

O      wzbudzenie w uczniach poczucia odpowiedzialności za własne zdrowie;

O      rozpoznawanie oznak stresu oraz poznanie sposobów radzenia sobie z nim;

O      uczenie się rozpoznawania reguł, jakie obowiązują w określonych sytuacjach społecznych oraz uświadomienie sobie ich sensowności;

O      ćwiczenie umiejętności konstruktywnego rozwiązywania sporów za pomocą negocjacji a nie przez przemoc i agresję;

O      nabywanie umiejętności radzenia sobie z niepowodzeniami szkolnymi;

O      propagowanie zdrowego stylu życia np.: uprawianie sportu, przestrzeganie zasady fair play, spacery, wycieczki piesze i rowerowe i inne;

 

IV  PROCEDURY OSIĄGANIA CELÓW

 

O      badanie problemu za pomocą ankiet diagnozujących;

O      przeprowadzanie pogadanek i dyskusji z uczniami zwłaszcza na lekcjach wychowawczych;

O      spotkania z rodzicami - referaty i odczyty na temat agresji i przemocy wśród młodzieży, pogadanki oraz rozmowy indywidualne;

O      wspólne ustalenie przez uczniów i wychowawcę kilku prostych reguł postępowania;

O      projekcje filmów promujących zdrowy styl życia;

O      projekcje filmów dotyczących agresji, po których nastąpi dyskusja;

O      organizowanie zabaw i gier integracyjnych, rozładowujących napięcie i eliminujących negatywne postawy;

O      analiza artykułów w prasie lokalnej i innych czasopismach, poruszających problemy agresji i przemocy

O      spotkania z pedagogiem szkolnym, policją, pielęgniarką;

O      przygotowywanie gazetek tematycznych;

O      wycieczki, spacery, zawody i konkursy;

O      wykonywanie ulotek, plakatów związanych z tematem;

O      dyżury nauczycieli w czasie przerw (kontrolowanie szatni, toalet i innych zakamarków szkoły) oraz natychmiastowa interwencja w przypadku dostrzeżenia przejawów agresji;

 

V  SPODZIEWANE EFEKTY

 

O    uczniowie czują się w klasie dobrze i bezpiecznie;

O    wzrost wiedzy uczniów i rodziców na temat zjawiska agresji i przemocy oraz nabycie umiejętności radzenia sobie z nim;

O    zmniejszenie agresywnych zachowań: bójek, wyzwisk, wandalizmu, wulgarnego słownictwa;

O    umiejętność radzenia sobie w sytuacjach stresu, niepowodzeń, namawiania do złego;

O    umiejętność mówienia "nie";

O    umiejętność współdziałania w grupie społecznej, jaką jest klasa;

O      ukształtowanie w uczniach postawy dialogu, umiejętnego słuchania innych, rozumienia ich potrzeb i szanowania innych poglądów;

O      uczniowie nie pozostają bierni wobec przemocy i zachowań agresywnych w klasie, szkole i poza nią;

O      umiejętność dokonywania właściwych wyborów;

O      uczniowie potrafią wyrażać własne uczucia oraz szanować uczucia innych;

O      umiejętność właściwego i pozytywnego zachowania w określonych sytuacjach;

O      rozbudzenie zainteresowań sportem, zdrowym stylem życia;

 

VI  ZABAWY DO WYKORZYSTANIA PODCZAS REALIZACJI PROGRAMU "LEPIEJ ZAPOBIEGAĆ NIŻ LECZYĆ"

 

PRZYKŁADOWE ZABAWY INTEGRUJĄCE ZESPÓŁ KLASOWY:

 

Zabawy te mają na celu budowanie pozytywnych relacji z otoczeniem oraz niwelowanie negatywnych postaw niezdrowej rywalizacji.

O      Poznajemy siebie - graf z niedokończonymi stwierdzeniami:

 

Wypełnione grafy wrzucamy do pudełka, a następnie wyciągamy po jednym i po przeczytaniu próbujemy ustalić, kto to napisał.

O      Zapamiętujemy imiona:

Uczniowie tworzą koło, kolejno każda osoba wypowiada imię sąsiada siedzącego po prawej stronie w różny sposób - śpiewająco, żartobliwie, romantycznie itp.

 

O      Budujemy zgraną społeczność klasową:

.        Trójki:

Uczniowie dzielą się na trzyosobowe zespoły, których zadaniem jest ustalić wspólnie dwie rzeczy, które ich łączą i jedną rzecz, która ich dzieli. Potem następuje prezentacja zespołów przed całą klasą. Zadaniem słuchaczy jest odgadnięcie, co jest prawdą a co fałszem.

.        My:

Przygotowujemy duży arkusz papieru i wspólnie rysujemy drzewo, które charakteryzuje zespół klasowy, wieszamy je na ścianie. Każdy otrzymuje kartkę, na której jest napisane słowo "MY".......... a zadaniem każdego jest zbudować zdanie zaczynające się od tego słowa.

Następnie łączymy się w czwórki - z czterech propozycji budujemy zdanie. Łączymy się w ósemki - wypracowujemy hasło. Ostatni etap to tworzenie motta klasy z dwóch zdań opracowanych przez grupy i powieszenie go obok drzewa.

Każde zajęcia dobrze jest zakończyć wystawieniem "SKRZYNKI PRAWDY", do której wrzuca się informacje, które bulwersują, pytania i inne. Ze skrzynki korzystać może także wychowawca, przedstawiając to, co jemu utrudnia pracę z klas.

.        Budujemy mur:

Rozdajemy klasie cegiełki, na których każdy z uczniów wypisuje to, co potrafi najlepiej, na czym zna się najbardziej.

Cegiełki przyczepiamy na tablicy lub na ścianie komentując - "Zobaczcie, jaki solidny mur zbudowaliśmy, jak dużo potrafimy razem zrobić".

 

O      Dostrzeganie agresywnych uczuć i wyrażanie ich w sposób kontrolowany:

.        Mowa ciała:

Każdy uczeń otrzymuje karteczkę, na której zapisany został jakiś stan emocjonalny - wesoły, smutny, wściekły, obrażony, przestraszony itd., który musi pokazać. Kartki z poszczególnymi uczuciami mogą zostać rozdane w kilku jednakowych egzemplarzach, aby cała klasa uczestniczyła w zabawie. Przy pomocy gestów, mimiki trzeba pokazać ów stan. Po każdej demonstracji pozostali uczestnicy odgadują, jakie uczucie zostało wyrażone. Na koniec dyskutujemy, po czym można rozpoznać różne stany emocjonalne, jakie uczucia są łatwiejsze do pokazania i do rozpoznania. 

O      Rozpoznawanie przyczyn wściekłości i agresji:

.        Worek wściekłości:

Z przygotowanego worka z różnymi przedmiotami - piłeczka do tenisa stołowego, zapałka, patyk, sznurek, papier itp. Każdy uczeń wyjmuje sobie jedną rzecz, która kojarzy mu się ze złością lub agresją. Następnie dyskusja - dlaczego wybrał taki właśnie przedmiot.

 

O      Budowanie poczucia własnej wartości:

.        Moje dobre strony:

Uczniowie siedzą w kole, każdy otrzymuje kartkę i długopis. Wszyscy zapisują trzy przymiotniki, które określają ich trzy najlepsze cechy. Kartki zostają złożone i przemieszane. Każdy uczeń losuje po jednej z nich, czyta wymienione tam przymiotniki i próbuje rozpoznać ich autora, a następnie uzasadnia swoją decyzję. Potem rozmawiamy, jak się czujemy, gdy wolno nam wymieniać zalety.

 

O      Nawiązywanie nieagresywnych kontaktów:

.        Dobrze czuć się w grupie:

Wszyscy uczniowie piszą anonimowo, czego najbardziej boją się w grupie, przez co czują się zagrożone i co ich najbardziej złości. Zebrane w ten sposób obawy i zagrożenia omawiane są stopniowo w grupie do momentu, aż wszyscy poczują się w niej naprawdę dobrze.

 

Literatura:

Barnaś K., Agresja czy przemoc? [w:] Uczyć lepiej nr 3 (15) 2002.

Danilewska J., Agresja u dzieci - Szkoła porozumienia, Warszawa 2002.

Ekel J., Jaroszyński J., Ostaszewska J., Mały słownik psychologiczny, Warszawa 1965.

Frączek A., Problemy psychologicznej teorii agresji [w:] Psychologia Wychowawcza nr 3, Warszawa 1973.

Grochulska J., Reedukacja dzieci agresywnych, Warszawa 1982.

Grochulska J., Wspomaganie rozwoju społecznego dziecka, Wrocław - Warszaw - Kraków 1992.

Korzeniowski L., Pużyński S., Encyklopedyczny słownik psychiatrii, Warszawa 1978.

Okoń W., Słownik pedagogiczny, Warszawa 1995.

Popielarska A., Mazur M., Dlaczego nasze dzieci sprawiają trudności wychowawcze, Warszawa 1973.

Portmann R., Gry i zabawy przeciwko agresji, Kielce 1999.

Słownik wyrazów obcych, pod red. E. Sobol, Warszawa 2002.